Περί Απαρτχάιντ (και πάλι)

Αφορμή γι΄αυτό το μικρό κείμενο είναι η συνεχιζόμενη κριτική στη χρήση του όρου απαρτχάιντ για να περιγραφτεί μια πτυχή του συνεχιζόμενου πραξικοπήματος της ανθρώπινης υγείας, σκέψης και ελευθερίας. Μεγάλο κομμάτι της κριτικής αυτής ήταν και είναι τόσο έκδηλα φαρισαϊκή, τόσο αναγουλιαστικά υποκριτική που δε δικαιούται καν απαντήσεως. Ένα όμως μικρό της κομμάτι εκπορεύεται από μια ειλικρινή ανησυχία και από μια συμπαγή πολιτική θεώρηση. Και έχει εκφραστεί τόσο σε μια ενδοκινηματική κριτική όσο και πρόσφατα -κάτι που προκάλεσε και το παρών κείμενο- και στις πάντα χρήσιμες, αν όχι πολύτιμες, σελίδες της ασταμάτητης μηχανής. (https://www.sarajevomag.net/wp/2021/11/pote-ftanei-i-syneidisi-1/)

Μερικές πρώτες σκέψεις είχαν εκφραστεί στα ημερολόγια ενός ιού πριν λίγο καιρό, σε σχέση με έναν άλλο όρο που είχε προκαλέσει την αγανάκτηση μεγάλου κομματιού του κινήματος, αυτόν του στρατοπέδου συγκέντρωσης : https://diariesofinfection.wordpress.com/2021/10/01/%cf%83%ce%ba%cf%8c%cf%81%cf%80%ce%b9%ce%b5%cf%82-%cf%83%ce%ba%ce%ad%cf%88%ce%b5%ce%b9%cf%82-%cf%84%ce%bf%cf%85-%cf%86%ce%b8%ce%b9%ce%bd%ce%bf%cf%80%cf%8e%cf%81%ce%bf%cf%85/

Οι λέξεις είναι σημαντικό πράγμα και οι ιστορίες που αυτές πλέκουν ακόμα σημαντικότερο. Σε καιρούς κρίσιμους και επικίνδυνους, σε καιρούς φόβου και σύγχυσης, σαν πρόκες πρέπει να καρφώνονται. Οι λέξεις ωστόσο μπορεί να ξεφύγουν απο τις έννοιες τις οποίες εξέφραζαν και να αναζητήσουν καινούργια νοήματα ή να περιπλανηθούν ελεύθερα στον αχανή και απρόβλεπτο κόσμο των ανθρώπινων ιδεών και να κολλήσουν κομματάκια νοήματος απο εδώ και απο εκεί, δημιουργώντας καινούργιες έννοιες. Η γλώσσα είναι μια διαδικασία ζωντανή, δηλαδή δυναμική.

Οτιδήποτε παγώνει μια γλώσσα, το πολλίτικαλ κορρέκτ ή η καθαρεύουσα, οτιδήποτε επιχειρεί να τη μετατρέψει απο ζωντανή διαδικασία σε μαυσωλείο, τη σκοτώνει. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για τις έννοιες. Ακόμα και όταν γεννούνται απο τις πιο σκοτεινές μήτρες της ιστορίας, οι έννοιες παραμένουν δυναμικές – συνεχίζουν να ζουν και άρα να αλλάζουν στον ιστορικό χρόνο. Λέξεις όπως γενοκτονία ή απαρτχάιντ, γεννήθηκαν για να περιγράψουν ιστορικές στιγμές τόσο γεμάτες φρίκη και σκοτεινιά, που έδειξαν να παγώνουν τη ροή της ιστορίας. Θα ήταν λάθος ωστόσο να μαυσωλειο-ποιήσουμε τις έννοιες και τις ιστορικές στιγμές που τις γέννησαν – να υπονοήσουμε με άλλα λόγια, ότι επρόκειτο για ιστορικά ατυχήματα, για τοπολογικά παράδοξα που δεν πρόκειται να επαναληφθούν παρά εντελώς αυτούσια και πανομοιότυπα.

Ο όρος της γενοκτονίας δημιουργήθηκε για να περιγράψει το εβραϊκό ολοκαύτωμα στον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Και παρόλο που αυτό που περιγράφει είναι τόσο γεμάτο πόνο και φρικωδία που οφείλει να αντιμετωπίζεται με σεβασμό, είναι ολέθριο λάθος να θεωρηθεί ως μια μοναδικότητα (με την έννοια του μαθηματικού singularity): πολιτικές γενοκτονίας χρησιμοποιήθηκαν ξεκάθαρα και πριν το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τόσο στην αμερικάνικη ήπειρο από τις αρχές του 16ου αιώνα, όσο και στην αφρική καθ΄όλη τη διάρκεια του 19ου και 20ου αιώνα και συνέχισαν να υπάρχουν και μετά από αυτόν. Και αν η σφαγή της σρεμπένιτσα μπορεί να ενταχθεί στον όρο της εθνοκάθαρσης, οι πολιτικές του καναδικού και αμερικάνικου κράτους σε σχέση με τους αυτόχθονες, είχαν ξεκάθαρα χαρακτηριστικά γενοκτονίας. Η αναφορά στους μαζικούς παιδικούς τάφους στα καναδέζικα κρατικά και εκκλησιαστικά ιδρύματα ή τις μαζικές στειρώσεις στους αυτόχθονες ως γενοκτονία δε σχετικοποιεί, όπως θα ήθελαν οι πανταχού παρόντες δικαιωματιστές-λογοκριτές, το ολοκαύτωμα. Τουναντίον κρατά ζωντανή τη μνήμη του και το βάζει στο σωστό ιστορικό του πλαίσιο: όχι ως ένα ατύχημα της ιστορίας, αλλά ως κάτι που γεννάται ξανά και ξανά και θα κληθούμε να ξανα-αντιμετωπίσουμε. Με διαφορετικό τρόπο εξοντώθηκαν κοντά 30 εκατομμύρια αυτοχθόνων αμερικανών στις αρχές του 16ου αιώνα και με διαφορετικό τρόπο τα εκατομμύρια των εβραίων και τσιγγάνων στον Β Παγκόσμιο. Και με επίσης διαφορετικό τρόπο εξοντώνονταν οι αυτόχθονες στον καναδά καθ΄όλο τον 20ο αιώνα. Οφείλουμε, και πάνω απ΄όλα το οφείλουμε στα ίδια τα θύματα, εβραίους, τσιγγάνους, αυτόχθονες, να περιγράφουμε τις συγκεκριμένες πολιτικές ως πολιτικές γενοκτονίας.

Το απαρτχάιντ ως όρος, γεννήθηκε για να περιγράψει μια συγκεκριμένη (αν και όχι ιστορικά πρωτόγνωρη) πρακτική στη ν. αφρική. Και προφανώς περιγράφει με σχετική ακρίβεια τόσο μεταγενέστερες καταστάσεις, όπως πχ το καθεστώς των παλαιστινίων, όσο και πρωτύτερες, όπως η κατάσταση που βίωνε η πλειοψηφία της μαύρης κοινότητας στην αμερική. Το απαρτχάιντ ήταν εξ΄ορισμού φυλετικό, γιατί ποτέ άλλοτε στην ιστορία δεν ήταν δυνατό να αποκλειστεί ένα κομμάτι του πληθυσμού με άλλους όρους. Το φυλετικό ήταν οπότε αχρείαστος προσδιορισμός.

Το απαρτχάιντ όμως ως έννοια δηλώνει την κοινωνική οργάνωση βάσει των διαχωρισμών χωρίς απαραίτητα να εξαρτάται απο το σε ποιους επιβάλλονται οι διαχωρισμοί αυτοί. Ένα απαρτχάιντ μπορεί να είναι θρησκευτικό, ιδεολογικό ή όπως τώρα, υγειονομικό/πειθαρχικό. Η ουσία του παραμένει ίδια: ένα καθεστώς άκαμπτων ορίων πρόσβασης και αποκλεισμών στην κοινωνική ζωή. Το αν οι αποκλεισμοί αυτοί γίνονται βάση φυλής ή βαθμού πειθάρχησης στις κρατικές εντολές, δεν αλλάζει την ίδια την ουσία του απαρτχάιντ. Το καθεστώς στο γιοχάννεσμπουργκ ήταν ένα ξεκάθαρο φυλετικό απαρτχάιντ και το σημερινό καθεστώς σ΄όλη την ευρώπη, ένα υγειονομικό/πειθαρχικό απαρτχάιντ.

Το γεγονός ότι στο τωρινό καθεστώς υπάρχει διέξοδος -να πειθαρχήσεις στις εντολές του καθεστώτος- ενώ στο γιοχάνενσμπουργκ δεν υπήρχε καμμία διέξοδος για έναν μαύρο κάτοικο, κάνει απλά το απαρτχάιντ αυτό πιο ρευστό. Όχι όμως και λιγότερο απτό, ούτε λιγότερο φρικιαστικό.

Οι μαύροι στο γιοχάνεσμπουργκ μπορεί να μην επιτρεπόταν να εισέλθουν σε κάποια μαγαζιά ή ακόμη και σε μέσα μεταφοράς, μπορεί να ήταν αποκλεισμένοι απο κάποια επαγγέλματα, αλλά μπορούσαν ακόμη να συγχρωτίζονται μέσα στην κοινοτητά τους, στις γιορτές και στα καταστηματά τους. Στο νεοπαραδειγματικό απαρτχάιντ, καταστρέφεται και η ίδια η έννοια της κοινότητας: δεν υπάρχουν μαγαζιά, ούτε συναυλίες για τους ανεμβολίαστους, πιθανώς σύντομα δε θα υπάρχει καν η δυνατόητα της κοινωνικοποίησης, αφού και η χρήση ακόμα κάθε δημόσιου χώρου, ή υπηρεσίας, θα απαγορεύεται.

Δεν πρόκειται για κάτι που δύναται να περιγραφθεί με τον όρο γκέττο. Η κάτοικος του γκέττο των παραγκουπόλεων, είναι ίσως ντε φάκτο αποκλεισμένη απο τα μπαρ του κέντρου του ρίο ντε τζανέιρο, ή απο πολλά επαγγέλματα, όχι όμως ντε γιούρε: δεν υπάρχει κάποια απαγόρευση εισόδου στα καταστήματα ή στις κοινωνικές εκδηλώσεις (τουλάχιστον όχι κατά κανόνα). Και το πιο σημαντικό: κανείς κάτοικος των παραγκουπόλεων δεν αποκλείεται από τον ίδιο το δημόσιο χώρο, έστω και αν αυτός περιορίζεται χωροταξικά.

Πρόκειται αντίθετα για ένα καθεστώς γενικευμένων και θεσμοθετημένων διαχωρισμών: ο ορισμός με άλλα λόγια του απαρτχάιντ. Ας μιλήσουμε για ένα νεοπαραδειγματικό, για ένα υγειονομικό, πειθαρχικό ή απλά νέο, απαρτχάιντ. Και αντίστοιχα, μετά την παρούσα εκστρατεία, θα πρέπει να προσδιορίζουμε τα απαρτχάιντ στη ν.αφρική ή στην παλαιστίνη, ως φυλετικά. Αλλά το απαρτχάιντ είναι ένας πολύ ακριβής όρος για να εγκαταλειφθεί χάριν της όποιας κατηγορίας περί σχετικοποίησης.

Υπάρχει μια γενικευμένη τάση να κουκουλωθούν οι φρικωδίες του ναζισμού (και μαζί τους οι φρικωδίες των αμερικάνων ή ευρωπαίων, απο τις οποίες εμπνεύστηκαν οι ναζί1) ως μια ιστορική ασυνέχεια. Ως κάτι ανώμαλο και ξένο από την ανθρώπινη κοινωνία που δεν πρόκειται να επαναληφθεί. Πρόκειται φυσικά για υποκρισία και συνειδητή προσπάθεια συγκάλυψης. Καθώς η κριτική σε συγκεκριμένες πρακτικές και συστήματα πέφτει στον τοίχο του σχετικισμού, καθώς απαγορεύεται να συγκρίνει κανείς την εκστρατεία των στειρώσεων με τα ευγονικά επιχειρήματα των ναζί λίγο πριν την εξόντωση των ψυχικά μη-κανονικών, παρόλο που είναι εντελώς τα ίδια, ή να συγκρίνει τους περιορισμούς στους ανεμβολίαστους με το κίτρινο αστέρι, η γη που ποτίζεται με τα ίδια δηλητήρια ετοιμάζεται να καρποφορήσει τα ίδια τέρατα.

Είχε διατυπωθεί με σαφήνεια 126 χρόνια πριν πως όσοι δε μπορούν να θυμηθούν το παρελθόν (και, είναι απαραίτητο να συμπληρώσουμε, να διδαχθούν από αυτό) είναι καταδικασμένοι να το επαναλάβουν. Και η ιστορία, αντίθετα με τη ρήση του μαρξ, επαναλαμβάνεται σχεδόν πάντα ως τραγωδία και σπανίως ως φάρσα.

1. Η ναζιστική ευγονική αντέγραψε το προϋπάρχων νομοθετικό και ιδεολογικό πλαίσιο των αμερικάνων ευγονιστών -στην πλειοψηφία τους, για να μην ξεχνιόμαστε, προοδευτικών και σοσιαλιστών- και ειδικά το πρόγραμμα στειρώσεων της καλλιφόρνια. Και η συλλογική ευθύνη, εφαρμοζόταν ανελλιπώς στις αποικίες στη ν.αμερική και στην αφρική. Πολλά χρόνια πριν οι ναζί στρατιώτες διαταχθούν να εκτελούν ολόκληρο το χωριό ως τιμωρία για τη δράση λίγων ανταρτών, οι βέλγοι αποικιοκράτες στο κονγκό τιμωρούσαν όσους αδυνατούσαν να πιάσουν τα καθημερινά επίπεδα συλλογής καουτσούκ, παρουσιαζοντάς τους περιχαρείς τα κομμένα χέρια των παιδιών τους.

3 thoughts on “Περί Απαρτχάιντ (και πάλι)

  1. έγραφε πάλι ο Walter Benjamin για το θέμα μας “Ο ιστορικός υλιστής δεν μπορεί να παραιτηθεί από την αντίληψη ενός παρόντος -που δεν αποτελεί σημείο μετάβασης- στο οποίο ο χρόνος πιστοποιείται και στέκει ακίνητος. Γιατί αυτή η αντίληψη οριοθετεί εκείνο ακριβώς το παρόν, στο οποίο αυτός, για το άτομό του, γράφει ιστορία. Ο ιστορικισμός δίνει την “αιώνια” εικόνα του παρελθόντος• ο ιστορικός υλισμός παρέχει μια μοναδική εμπειρία με το παρελθόν. Ο ιστορικός υλιστής αφήνει τους άλλους να εξαντληθούν με την πόρνη που ονομάζεται “Μια φορά κι ένα καιρό” στο μπουρδέλο του ιστορικισμού. Παραμένει κύριος των δυνάμεών του: ώριμος αρκετά για να ανατινάξει το συνεχές της ιστoρίας.”

    Ο ιστορικός υλιστής ή όπως αλλιώς λέγεται το υποκείμενο που θέλει να σπάσει το συνεχές της ιστορίας δεν έχει κανένα ταμπού και κανένα υπερ-ιερό τόπο και στιγμή. Η παρουσίαση της ιστορίας ως ενός γραμμικού- κλειστού συνεχούς προσφέρει μόνο κλειστές πόρτες για τα κεφάλια μας. Αν τα απαρτχάιντ και οι γενοκτονίες δεν είναι δικά μας γιατί τυχαίνει να είμαστε σε μια πρωτοκοσμική μεριά του κόσμου αυτού , αν παραμένουν απρόσιτα μέσα σε ένα πέπλο ιεροποιημένης ιστορικότητας , αν πάψουμε να συνδιαλεγόμαστε διαλεκτικά με αυτά , δεν θα έχουμε διδαχτεί τίποτα.

    Like

  2. η κατασκευή της ιστορίας ως εικόνα, “look but dont touch”, δεν είναι κάτι που αφορά τους ιστορικούς και μόνο. Όταν βλέπουμε την ενδοκινηματική κριτική να αμολάει ανερυθριάστως βλακείες όπως “τι χούντα, αφού δεν έχει τανκς”, ή “ντροπή σας που μιλάτε για απαρτχάιντ, στη ν.αφρική πέθαναν άνθρωποι”, βλέπουμε ουσιαστικά τα αποτελέσματα μιας διαδικασίας ευτελισμού της κριτικής σκέψης που κρατάει καιρό.
    οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται πως ο ναζισμός ήταν τζιζ κακό, αλλά όλα τα επιμέρους στοιχεία του τους φαίνονται νορμαλ. ενα σωρό κρετίνοι, καλοσπουδαγμένοι και ”αφυπνισμένοι”, προοδευτικοί κρετίνοι μάλιστα, δεν έχουν πρόβλημα με τις μαζικές υποχρεωτικές στειρώσεις ζώων “για το καλό τους”, ούτε τους φαίνεται κάτι τρομερό να επιβάλονται ιατρικές πράξεις παρά τη θέληση των υποκειμένων και κατανοούν πως το να ποδοπατήσουμε τα δικαιώματα κάποιων δικαιολογείται για να σώσυμε τη “φυλή” και σε καταστάσεις κρίσης πρέπει να εμπιστευόμαστε τυφλά τους ειδικούς και ναι μεν η λογοκρισία εντάξει κακή είναι, αλλά αν κάποιος λέει λάθος πράγματα ε όχι και να τον αφήνουμε να μιλάει και εντάξει “ούτε εμένα μ΄αρέσει να πνίγονται ή να πεθαίνουν απο το κρυο στα στρατόπεδα συγκ -σόρρυ μεταναστευτικά καμπ- παιδάκια, αλλά τι να κάνουμε που να τους βάλουμε, έπειτα κάποιοι απο αυτούς μπορεί να είναι επικίνδυνοι, τζιχαντιστές ξέρω γω”, κοντολογής δεν έχουν κανένα πρόβλημα με το ναζισμό, αρκεί να μην έχει στολές ες ες και γερμανική προφορά. Θεωρούν πως η συλλογική ευθύνη, τα πειράματα σε ανθρώπους, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και η ευγονική ήταν εφευρέσεις των ναζί και αφού έχασαν τον πόλεμο, πάει νικήθηκαν αυτά δε μας απασχολούν και μπορύμε ανεμπόδιστα να τα επαναλάβουμε. και όποιος ασκεί κριτική “ντροπή του που δε σέβεται τον πόνο των θυμάτων του ολοκαυτώματος”. μα ακριβώς επειδή σεβόμαστε τον πόνο των θυμάτων οφείλουμε να κριτικάρουμε κάθε έκφανση αυτής της μεγαμηχανής θανάτου.
    κοντολογής, μοναδικοποιόντας το ναζισμό και την ευρωπαική αποικιοκρατία που εδώ που τα λέμε πολύ πιο φριχτή ήταν απο το ναζισμό, καλύπτοντας τα ιστορικά γεγονότα με ένα πέπλο και βαζοντάς τα στη γυάλα ως μουσειακά εκθέματα, εξασφαλίζουμε πως δε θα διδαχτούμε τίποτε απο τη φρίκη του.

    θενξ για τις εύστοχες παρατηρήσεις.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: